Зэлмэ О. Бүрэнжаргал абугайн орчуулсан Лев Гумилевын Ухаанд ургасан эзэнт гүрэний эрэл буюу “Гэгээн Иоанны улсын тухай” домог номын оршил үг

Эх сурвалж: burenjargal.com

Монгол бичгээр уншихыг хүсвэл ЭНД дарна уу.

2013-08-08

Эх хэлнийхээ эрдэнэсийг эрэн түүж, энхрийлэн хайрлаж, харь хэлээр туурвисан сайн сайн бүтээлийг чамбай нямбай орчуулж, уншигч түмэндээ хүргэдэг эрхэм гүүш Зэлмэ О.Бүрэнжаргал абугайн орчуулгын номд оршил үг бичихдээ, ер нь монголчууд чинь орчуулах эрдмийн хэр их өв уламжлалтай болох тухайд өгүүлэн бичихээр шийдэв. Нуршин өгүүлсэн бол өршөөх буй за. Аливаа улс гүрэн, үндэстэн угсаатны оюуны соёлын өвийг хэдийд бичиг үсэгтэй болсон хийгээд, тэр бичиг үсгээрээ туурвин бүтээсэн ном зохиолын хэр хэмжээ, үнэ цэнээр нь хэмжин баримжаалдаг билээ. Монголчуудын тухай авч хэлбээс, татаж хэлэхэд, 1000 жилийн тэртээ согд уйгурын хэрэглэж байсан авианы бичиг үсгийг өөрийн хэл аялгуунд таацуулан боловсруулж авсан нь монголч эрдэмтдийн судалгаагаар нэгэнтээ тодорхой зүйл болжээ. Энд нэгэн зүйлийг онцлон тэмдэглэхэд, эзэн Богд Чингис хааны дэлхийн талыг төвшитгэн дагуулж явсныг нь ярьж бичихээс бус, эсгий туургатныг нэгтгэсэн Их Монгол улсын төрийн бичгийг монгол бичиг болгон соёрхож, хөвгүүд, дүү нараасаа эхлэн бичгийн эрдэмд сургасныг төдийлөн дурдахгүй явж ирлээ. Чингис хаантан бээр, тухайн үеийн олон монгол аймгуудаас Найман, Хэрэйд, Онгууд мэтийн аймаг ханлигууд аль эрт хэрэглэж дадсан бичиг үсгийг, их монгол улсын хүрээ хэмжээнд нэгдмэл хэрэглэж, төрийн албан хэргийг хөтөлж эхэлсэн нь хойч үе, хожмын монголчуудыг монгол бичгээр гэгээрч явах соёлын их замыг баттай зассан агуу үйлс байлаа. Өөрөөр хэлбэл, нийт монголчууд монгол бичгээ тэгш хэрэглэж, алба, амины хэргээ ч бичиж, судар шастираа ч туурвиж, бичиг соёл тогтвортой түгэх зам тавигджээ.

М. ГОРЬКИЙН «ЭХ» РОМАНЫ ОРЧУУЛГАД ҮГИЙГ ДАВТАН ХЭРЭГЛЭСНИЙ ЗАРИМ ЖИШЭЭ

Монгол бичгээр уншихыг хүсвэл ЭНД дарна уу.

            Аливаа хэлэнд ямар нэг ухагдахууныг бие даасан утгатай ганц ганц үгээр илэрхийлэхээс гадна хоёр болон түүнээс дээш үг нийлж нэг цогц ухагдахууныг илэрхийлэх нь нэлээд түгээмэл хэлбэр билээ. Монгол хэлэнд янз бүрийн хоршоо үгийн тусламжтайгаар шинэ утга, ухагдахуун буй болгон бүтээх ёс¹ тун элбэг байдгийг академич Б. Ринчен нэлээд нарийн судалж тодорхой бичсэн байдаг.

            Монгол хэлэнд үг хоршин шинэ утга ухагдахуун илэрхийлэх нэг хэлбэр нь давтах хоршоо үг² юм. Манай зохиолчид үгсийн янз бүрийн айг давтан шинэ утга ухагдахууныг илэрхийлэн гаргасан нь үлэмж. Түүнчлэн орчуулгын уран зохиолд аливаа юмыг илэрхийлэн гаргах монгол хэлнийхээ баялаг олон талт хэлбэрийн нэг болсон үг давталтыг орчуулгын уран зохиолд хэрхэн хэрэглэснийг М. Горькийн «Эх» романы монгол орчуулгыг (орчуулагч Н. Наваан-Юндэн, редактор Х. Пэрлээ) орос эхтэй³ нь тулган үзэв.

Үндсэн хуулийг орчуулах биш “Оршуулжээ”

Эх сурвалж: www.sonin.mn

Монгол Улсын Үндсэн хууль казах хэлнээ орчуулагдан олноор тараагджээ. Ер нь аль ч улсын Үндсэн хуулийг орчуулахыг хориглосон ямар нэгэн эрх зүйн хэм хэмжээ Олон улсын практикт одоогоор үгүй. Гэвч энэхүү төрийн тулгуур баримт бичгийг өөр хэлэнд албан ёсоор буулгахад нэн их хариуцлагатай хандаж байдгийг мэдэх юм байна.

Хамгийн гол нь Үндсэн хуулийг орчуулахдаа эл хуулийн суурь, зарим үзэл санаа бүрийн утга агуулгыг гажуудуулахгүй болгоомжтой ханддагт хамаг учир оршсоор ирсэн. Дэлхийд хамгийн олон хэлэнд түгээмэл орчуулагдсан АНУ, Англи, Францын Үндсэн хуулиудын эмхтгэл маш олон нэр томъёоны тайлбар бүхий зүүлттэй судалгааны бүтээлтэй бараг адил гардаг нь түүний тод жишээ болой. Аливаа үндсэн хуулийг шууд барьж аваад орчуулах нь тийм амаргүй гэж олонх судлаач үздэг нь бий.

“-гд”-ийн илүүдлийг арилгая

М. Баярсайхан 
Эх сурвалж: www.greenbough.mn

Монгол хэлний найруулгыг харьжуулсан “-гд”-ийн илүүдэл хэт газар авч буйг хэвийн үзэгдэл болгон зөнд нь орхимгүй байна. Их зохиолч Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн, С.Буяннэмэх нараас аваад бичгийн хэлний боловсролтон нарын зохиол бүтээлээс зөвхөн идэвхгүй хэвийн энэ нөхцөлийг ямар тохиолдолд хэрхэн хэрэглэж байсныг хэрэг болгон үзээд, өнөөгийн элдэв нийтлэлтэй харьцуулбал, олонхоороо эх хэлдээ элэггүй хандаж байгаад даанч харуусмаар...

Санаа тавибал, “-гд”-ийг илүүдүүлэлгүй бичихэд бэрх бус хэмээн сонины мөрөөс авсан хэдэн жишээг залруулан үлгэр болгоё. Ажлын байр нэмэгдүүлэх чиглэлээр зохиогдож буй ажил – ажлын байрыг нэмэх зорилгоор зохиож буй ажил; ерөнхий сайдын захирамжаар байгуулагдсан ажлын хэсэг-ерөнхий сайдын захирамжаар байгуулсан ажлын хэсэг; засвар хийгдсэн байр – засвар хийсэн (засварласан) байр; хөтөлбөрийн хүрээнд баригдах орон сууц – хөтөлбөрийн хүрээнд барих орон сууц; зальт этгээдэд хууртагдах- зальт этгээдэд хууртах; үзэсгэлэн нээгдлээ - үзэсгэлэн нээлээ; тавигдах шаардлага – тавих шаардлага; батлан итгэмжлэгдсэн их, дээд сургууль – батлан итгэмжилсэн их дээд сургууль, цалингаа нэмэгдүүлэх – цалингаа нэмүүлэх; гээгдүүлсэн тул хүчингүйд тооцно уу – гээсэн тул хүчингүйд тооцно уу; тусгай зөвшөөрлүүд цуцлагдах үндэслэл – тусгай зөвшөөрлийг цуцлах үндэслэл; ажил олгогчдодоо сонгогдсон хүмүүсийг явуулна – ажил олгогчдын сонгосон хүмүүсийг явуулна; хэрэг бүртгэгдэн шалгагдсан – хэргийг бүртгэн шалгасан; татвараас чөлөөлөгдөх өдөр – татвараас чөлөөлөх өдөр; интернетийнхээ хурдыг нэмэгдүүлж болно – интернетийнхээ хурдыг нэмж болно; захиалга явагдаж байна – захиалга авч байна, тулгар төр байгуулагдсаны ой – тулгар төр байгуулсны ой гэх мэт.

Энэчлэн уншигч та бүхэн -гд илүүдэж буй эсэхийг нягталж, эх хэлнийхээ зүй тогтолд нийцүүлэн бичиж найруулахыг хичээгээрэй.

Жич: Уншигчийн хүсэлтээр нийтлэв.

“Урд гараараа цохих”

Эх сурвалж:
erdeelym.blogspot.com/2009/03/blog-post_23.html
orch.blogspot.com

Хэдэн жилийн өмнө хэсэг нөхдийн хамт орчуулгын төсөл хэрэгжүүлэхэд ажлын багт ажилласан нэг гишүүн маань хамтран ажилласан бусдадаа зориулж бичиж байсан санамжийг мэдээ солилцож бүлгийн нийтлэлээс авч тэмдэглэл дээрээ тавилаа. Мэдээллийн технологийн чиглэлээр сонирхон орчуулга хийж байгаа бусад залууст хэрэг болох бол вуу гэж бодоод нийтэллээ.

Монгол хэл нь гарал үүслээрээ Алтай овог хэлнээ багтах бөгөөд үүнд түрэг, манж хамниган (буюу түнгүүс), солонгос, япон хэлийг хамааруулдаг. Хэв шинжийн хувьд монгол хэл нь бусад Алтай хэлний нэгэн адил залгамал (агглютинативный, агглютинирующий/ agglutinative, agglutinating) хэлэнд хамаарна.

Монгол хэлний энэтхэг-европ хэлнээс ялгардаг нэг гол зүйл бол үйл үгийн үйлдэх хэв үйлдэгдэх хэвээсээ илүү идэвхтэй байдаг явдал. Энэ нь монгол хүний сэтгэлгээ, юманд хандах онцлогтой холбоотой, өөрөөр хэлбэл үйлд өртөгчийн талаас бус тухайн үйлийг үйлдэгчийн талаас илүү ханддагтай холбоотой гэсэн үг. Харин үйлд өртөгчийг илүүтэй анхаардаг нь европ зүгийн хэлний нэгэн гол онцлог. Монгол хүн “эвхдэг ор” гэж ор-ыг үйлд өртөгчийн талаас нь үздэг байхад оросоор “эвхэгддэг ор” гэх маягаар тухайн ор-ыг үйлийн эзэн болох талаас нь эхэлж бодох жишээтэй. Монголчууд Би 1970 онд төрсөн гэдэг бол энэтхэг европ хэлээр “Би 1970 онд төрөгдсөн” (I was born in 1970) гэж хэлдэг.

Хэлмэрч

Нэр томьёоны орчуулга

Д. Дашдаваа
Орчуулгын зарим асуудал
Улаанбаатар хот 1977

Өргөн хэрэглээний үгс ард түмний дундаас аажимдаа бүтээгдэн гарч ирдэг бол нэр томьёог ихэвчлэн зориудаар тодорхой мэргэжлийн хүмүүс, хэлшинжлэлтэн нар зохион гаргадаг ухамсарт үйл ажиллагааны үр дүн юм.

Манай оронд хувьсгалаас өмнө хоёр болон олон хэлний толь бичгүүдэд нэлээд нэр томьёо багтан орж тэмдэглэгдсээр ирсэн. 1742 онд модон бараар хэвлэгдсэн “Мэргэд гарахын орон нэрт тогтоосон даяг оршив” гэдэг нэртэй төвд монгол нэр томьёоны толь бичигт дотоод ухаан (гүн ухаан), учир шалтгааны ухаан (логик), дуун ухаан (хэлшинжлэл), урлахуй ухаан (техникийн ухаан), тэжээх ухаан (анагаах ухаан)-ны нэр томьёонууд оржээ.

Гэвч зүйл бүрийн шинжлэх ухааны нэр томьёоны тогтолцоо бүрэлдэн тогтох жинхэнэ явц ардын хувьсгалын жилүүдэд явагдсан. 1924 онд хуралдсан улсын анхдугаар их хурал дээр Судар бичгийн хүрээлэнгийн дарга Жамьян “Монгол хэл дээр шинэ нэр томьёо олж тогтоосон нь ховорхон, газар орон бүр, байтугай хүн тус бүр өөр өөрийн дур зоргоор нэр томьёо өгөх нь олон тул монгол хэлний цэвэр оновчтойг нь бодож, арваад ангийн комисс байгуулж, ухаан бүрийн нэр томьёо ба хэрхэн бичиглэх зэргийг оролдсоор иржээ” гэж хэлсэн байна.

Орчуулагчдын гаргадаг нийтлэг дутагдлын заримаас өгүүлбэл…

Эх сурвалж: www.greenbough.mn

Энэтхэг-европын язгуурын хэлэнд төлөөний үгийг их элбэг хэрэглэдэг. Манай албан аппаратынхан төдийгүй сонин сэтгүүл, радио, телевизийн газарт ажилладаг орчуулагчид гадаад хэлнээс орчуулга хийхдээ төлөөний үг л байвал монголоор заавал төлөөний үгээр оноож хөрвүүлдэг зуршилтай болчихжээ. Тэгвэл найруулгазүйн үүднээс авч үзвэл төлөөний үгийг манай хэл тэр бүр тэвчдэггүй юм. Жишээлбэл, “Дорж хонио хариулж явав. Тэгтэл уулын араас чоно бууж ирж яваа харагдав” гэсэн хоёр өгүүлбэрийг орос, англи юмуу франц хэлээр орчуулах гэвэл хоёр дахь өгүүлбэрт өгүүлэгдэхүүнийг нь заавал он, he, il гэсэн төлөөний үгээр орчуулж таарна. Яагаад тэр вэ гэвэл эхний өгүүлбэр нь өнгөрөн үргэлжлэх цагт байгаа бол дараагийн өгүүлбэр нь өнгөрөн төгссөн цагт байна. Монголоор дээрх хоёр өгүүлбэрийг “Доржийг хонио хариулж явтал уулын араас чоно бууж ирж яваа нь харагдав” гэж нийлмэл өгүүлбэрээр ч илэрхийлж болно. “Дорж хонио хариулж явав. Тэрбээр уулын араас чоно бууж ирэхийг харав” гэж найруулах юм бол сонсголон нь их онцгүй дуулдаж байгаа биз. Хотын хүүхэд үүнийг ойлгох нь ойлгоно. Тэгтэл аливаа нэг хөгжсөн хэл бол ганцхан “ойлголт”-оор хязгаарлагддаггүй гэдэг байх аа. Жинхэнэ монгол хэлээ мэддэг хүнд бол саяхь хоёр өгүүлбэр махчилсан орчуулгын маягтай соностоно. Махчилсан орчуулгаар аргацаана гэвэл монгол хэлний ёсзүй алдагдана. Хэлний зүй тогтоол, ёсзүй алдагдвал тэр хэлний амин сүнс үгүй болно. Амин сүнс нь үгүй болохоор ямар ч хэл мөхөх тийшээ ханддаг жамтай. Үүнийг орчуулагчид ер хайхардаггүй нь гаслантай. Сонин сэтгүүл болон радио телевизийн үг ярианд тэр, тэрбээр, үүнийг түүнийг гэх мэтээр хэрэглэх нь хирээс хэтэрлээ. Гахай, нохой, хулгана, зурмыг хүртэл тэрбээр, тэрээр, тэдгээр гэж бичдэг болсон байна. Хүүхдэд зориулж гаргасан “Сэтгэхүй хөгжүүлэх сорилтууд” гэсэн номд яг тэгж бичсэн байгаа шүү.

ОРЧУУЛГА СӨХӨХӨД…

Аливаа хэлнээс орчуулга хийнэ гэдэг нүсэр түвэгтэй боловч хүндтэй сайхан ажил юм. Орчуулга хийхэд тухайн хоёр хэлний тогтолцоо юу нь юутайгаа таарах, юу нь юунаасаа зөрөх, тэр бүхний учир шалтгааныг нарийн тунгааж мэдэх явдал нэн чухлаас гадна орчуулагч хүн өөрөө тухайн ард түмний зан заншил, соёл түүхийн талаар өргөн дэлгэр мэдлэгтэй байвал орчуулах ажил дөхөмтэй, орчуулсан зүйл нь ойлгомжтой болдог байна. Орчуулгад уламжлал их хэрэгтэй гэдэг нь мэдээж. Манай мэтийн эртний соёлтой оронд энэтхэг, хятад, манж, төвд хэлнээс өвгөд дээдсийн маань орчуулан үлдээсэн өдий төдий ном зохиол, түүний орчуулгын арга барил, уран чадвар, монгол хэлнийхээ онцлог байдлыг хадгалах чанар зэрэг нь бидэнд үнэлж баршгүй сургаал болох ёстой билээ. Энэ бүхэн нь манай орчуулгын онолын тулгуур чулуу болох учраас орчуулах эрдмийн уламжлалыг нарийн судалж, ерөнхий хэл шинжлэлийн марксист дүгнэлтэнд тулгуурлан боловсруулах явдал манай нөхцөлд одоо зайлшгүй шаардлагатай болж байна.

Interpreting

Trained Interpreters

Вопросы и ответы

Орчуулгыг зүгээр л нэг хэлтэй хүн хийгээд байдаггүй. Тухайн гадаад хэлээр сайн ярьж ойлгодог байж болох авч үгийг үгээр солих бол орчуулга биш юм. Нэгэн цагт Б. Ринчен "Үгийн өвгөн утгын таяганд дулдуйдмой" гэж сургаж байсан билээ. Чухамхүү үүнтэй ОХУ-ын инженерийн орчуулгын "Интент" компанийн орчуулгын талаарх үзэл баримтлал яв цав нийлж байх мэт надад санагдсан тул энэ тухай блогтоо оруулав.

Маш сайн орчуулагчид байгааг миний бие мэдэх боловч дийлэнх орчуулагч эх хэл рүүгээ орчуулах  явцад цаад хэлэндээ дарлуулдаг, өөрөөр хэлбэл монгол хэлний үг бүтээх арга хэрэгсэл, өгүүлбэрийн бүтэц, найруулах ухааныг мэдэхгүй ба судлаагүй эсхүл судалж мэдэхээс залхуурч оромдож байгаагийн харгайгаас хэл зүйн хувьд ч, өгүүлбэр зүйн хувьд ч гадаад хэлний нөлөөнд хэтэрхий автсаар байгаа юм. Миний бие бусдыг хэлэх хүртэл түвшинд хүрсэн орчуулагч биш боловч хийж буй ажлаа цаг ямагт сайжруулахын төлөө уншиж судалсаар байдаг, тэгээд ч энэ бүхэн зөвхөн надад тустай биш, орчуулгын салбарт хүчин зүтгэж буй мэргэжил нэгт нөхөддөө хэрэг болох биз гэж санан орчуулгын онол, практик,  мэдээ мэдээллийн талаар "копи пэйст" хийсээр байгаа билээ.

Энэ бүхнийг орхин дээрх компанийн орчуулгын талаар өгүүлсэн ярилцлагыг та бүхэн уншаад гадаад хэлний дарлалаас өчүүхэн ч атугай ангижран чөлөөлөгдөх болов уу гэж найднам. Гагцхүү эл материал орос хэлээр байгаа тул орос хэлтэй нь уншиж ойлгоод цаг зав, хүсэл зориг байгаад бусаддаа орчуулж өгөх хүсэл байвал тийнхүү орчуулан над руу явуулбал би нэн даруй блогтоо дуртайяа тавих болно.

ХЭЛИЙГ СУРАХАД ...

“Хэлийг сурахад хичээл зүтгэл, өдөр бүрийн шаргуу ажиллагаа, уйгагуй оролдолго, дасгал хэрэгтэй. Хэл бол хүний харилцааны хэрэглүүр учир эх хэлээ сайн сурч судалсаны дараагаар гадаад хэлийг оролдож сурна. Хэл оролдоход өдөр бүр тэр хэлээр унших, бичих, дасгал хийх, хоёроос доошгүй цагийг заавал гаргаж үзэх хэрэгтэй байдаг.” “... үг бол олон утгатай. Жишээ нь “Запах человека” гэдгийг хүний мөс, хүний үнэр, хүний нүнжиг, хүний тулх, хүн нуруу гэх мэтээр орчуулж болно. Үгийн өвгөн утгын таяг тулдаг учир гол санааг түших нь зүйтэй гэж зөвлөөд: -“Хүний үнэр ч олон нэртэй шүү дээ” гээд мушийжээ.

Хэлний хэлбэр ба хэл зүйн утгыг хөрвүүлэх нь

Хэлний утга гэдэг нь хэлний нэгжүүдийн харилцан хамаарлыг тодорхойлох утга юм. Хэл зүйн хэлбэр, утга орчуулгад чухал нөлөөтэй. Үгийн хэлбэр, бүтэц нь орчуулгад хэрхэн хамааралтай болохыг дараах жишээгээр харуулъя.

-Give me the cheque-book. What’s this ninety.
-But book here, father, it’s nine I drew a cheque for.
-Дай мне чековую книжку. Что это за восемьдесят фунтов.
-Но послушай, отец, я выписал чек на восемь фунтов.

Орчуулгын прагматик

Прагматик утга нь семантик утга, эмотив, ассоциатив болон найруулгын талтай холбоотой. Прагматик утга нь үгийн ерөнхий утгын хүрээнд багтаж орчуулгын дүйцлийг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Бичвэрийн прагматик утгад хам сэдвийн нөлөөлөл, найруулгын нөлөөлөл, хэлний бус (экстралингвистик) нөлөөллийг хамааруулна.

Орчуулгад утга зүйн дүйцлийг тодорхойлох нь

1. Референциал утгыг орчуулах

Референциал утгыг орчуулахад тохиолдох гол бэрхшээл бол эх хэл болон гадаад хэлний үгийн утга зүйн багтаамж үл дүйцэх явдал юм.

Дамжуулах утга нь ижил боловч илэрхийлэх арга хэлбэр нь ялгаатай байдаг. Үгийн утга зүйн дүйцлийг үндсэн гурван хэв шинжид хувааж үздэг.

1. Бүрэн дүйцэх 2. Бүрэн бус дүйцэх 3. Үл дүйцэх.

Орчуулгын утга зүй

Сургууль төгссөнөөсөө хойш үе үе сөхөж хардаг байсан Чулуундорж багшийнхаа лекцийг орчуулга хийж байгаа уншигч авгай нартаа хэрэг болох болов уу гэж бодон, өөрөө ч бас энд тэнд явж байхдаа хааяа нэг харж байхын үүднээс блогтоо цуврал болгон тавихаар шийдлээ. Зарим хүнд хэт онолдсон мэт санагдаж болох авч орчуулга хийж ядаад мунгинах үес багшийнхаа лекцийг дахин нэг уншаад үзэхэд нээрээ ингэж илэрхийлж болох юм байна шүү, ийм аргыг ашиглаад орчуулчихад болмоор юм байна, ингээд хэлчихвэл зүгээр юм байна, найруулгыг нь ийм маягаар янзалчихвал аятайхан юм байна гэх зэргээр олон санаа авч онцгой биш ч гэсэн хүнд ойлгогдох мэт санагддаг юм. Тэглээ гээд бүгдээрээ биш ч ихэнх үйлчлүүлэгч маань дахин дахин ирж орчуулга хийлгээд байдаг болохоор эрдэмт мэргэн багш нарын минь л ач буян биз ээ. Миний олон нуршаа үгийг сонсохын оронд эл лекцийг уншаад орчуулгын ажилдаа тусгаж авна гэдэгт та бүхэндээ итгэн найдаж байна.

Харь холоос багшаа дурсахуй

Л. Батбаяр
www.dayarmongol.com

Их Сургуулийн 3-р дамжаанд Үгийн сангийн хичээлийг амьддаа домог болон алдаршсан эрдэмтэн багш Чой. Лувсанжав бидэнд зааж билээ. Б.Ринчин, Ц.Дамдинсүрэн, Ш.Лувсанвандан, М.Гаадамба тэргүүтнээс номын дуу сонсох завшаан дутсан ч Чой.Лувсанжав, С.Дулам, Ч.Билигсайхан, Чоймаа, Баянсан, Буянтогтох зэрэг эрдэмтэй чадалтай багш нараас номын дуу сонсох сайхан завшаан бидэнд оногджээ.

Монгол хэл минь хэл биш, сэг болох нь ээ

Б.Бирваа (Шинжлэх ухааны доктор)

Хүний хэл бол хүн багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэх авъяастайн зэрэгцээ хүн, адгуус хоёрын хамгийн гол ялгааны нэг мөн. Хүн, адгуус хоёрын бас нэг гоц ялгагдах шинж тэмдэг нь хүн хийсвэрлэн сэтгэх чадвартайд оршино. Хүн хийсвэрлэн сэтгэсэн зүйлээ өөрийн хэл яриагаар илэрхийлдгийг хүн бүхэн мэднэ. Хүн чухам хэдийд ярьж, ойлголцож сурсан нь өнөөг хүртэл тодорхой биш боловч наанадаж 40000 жилийн тэртээгээс хүн ярьж ойлголцох чадвартай болсон байх гэж шинжлэх ухаан үздэг юм билээ. Эдүгээ дэлхий дээр хүмүүн төрөлхтөний ярьдаг, эсвэл бичгээр уламжилж үлдсэн хэлний тоог 2500-гаас 5000 гаруй байгаа гэж үздэг юм байна. Анхны үедээ энэ дэлхий дээр 10 мянга шахам хэл байсан бололтой гэх боловч мөхөж сөнөсөөр байгаад өнөөгийн энэ эринд өөр хоорондоо ихээхэн ялгаатай хэрнээ бие биетэйгээ хүйн холбоо, гарал төрлийн хэлхээ сүлбээтэй 12 том бүлэг хэл үлдсэний нэг алтайн хэлний бүлэгт багтдаг монгол хэл минь одоо л монголчууд бидний овлигогүй төрх, сармагчин маягийн дууриамтгай зан араншингаас болоод мөхлийн замдаа орох нь уу даа гэж сэтгэл шаналж яваагаа нуугаад яахав. Өнгөрсөн зууны 50-иад оны үед ёстой л идэр залуудаа “Үнэн” сонинд ажиллаж байхдаа Б.Ринчен гуайг бараадан эрдмийн шимээс нь бага ч болов хүртэх аз тохиож, монгол хэлний найруулга зүйн талаар чамлахааргүй мэдлэг, туршлага олж авсан маань миний амьдралд ач буянаа хайрласан болохоор би тэр ачтай хүний хэлсэн сургасныг мартахгүйгээр барахгүй байн байн дурсах, ярих дуртай байдаг юм даа. Тэр үед монгол хэл минь түүхэн хөгжлийн эрхээр, хойт хөршийн эерэг нөлөөгөөр, мөн хойно сургууль төгссөн залуусаар дамжин, мөн шинжлэх ухаан техникийн хөгжлийн жамаар шинэ шинэ нэр томьёо, шинэ үг, шинэ ойлголтоор баяжин, хөгжиж ирснийг үгүйсгэвэл нүгэл болно. Гэхдээ л орос хэлийг хальт мулт, буруу хазгай сураад харийн хэлний үг, өвөрмөц яриа хэллэгийг монгол хэлэнд хүчээр чихэж, төрөлх хэлээ эвдэх, гуйвуулах явдал газар аваад эхлэхэд өнөө л муу нэртэй, луу данстай Ринчен гуай л дугардаг, шүүмжилдэг, хэлдэг ярьдаг байсан юм. Тэгэхэд өнөөдөр монгол хэл тэр үеийнхээсээ бүр дордоод, монгол хүний юу яриад, хэлээд байгаа нь ойлгогдохоо байчихаад байхад энэ талаар сэтгэл түгшиж, санаа бодлоо хэлж ярьж байгаа эрдэмтэн мэргэд, эх оронч сэтгэлтэй хүн байна уу? Бараг л алга гэж болохоор. Хаа холын Америкийн эрлийз англи (жинхэнэ цэвэр англи хэл чинь Англи, Ирланд, Австрали гэх зэрэг газар л байгаа) хэлийг орчлонгийн ганц хэл юм шиг шүтэгчдээс эмээж сүрдээд байгаа юм уу, аль эсвэл гөрдлөг гүтгэлгийн элдэв балай юм сонин сэтгүүлд сараачин ходоодоо тэжээдэг зарим сэтгүүлчинцэрээс айгаад байдаг юм уу, олигтойхон дуугараад, алдаа оноог нь тунгаагаад өгсөн хүнийг би мэдэхгүй л юм байна. 1990-ээд оноос өмнө бол хойд хөршийнхөнд өвдөг сөгдөн бишрээд л, орос хэлнээс буруу зөрүү үгчлэн орчуулсан үг хэллэг, онож хэлээгүй орчуулгын хэл яриа, нэр томъёо газар сайгүй байсан боловч өнөөгийн (үүрэг, хариуцлагын талаар үг дурсах ч цээртэй) эрх, эрх чөлөө хоёрт бялуурсан үеийнх шиг зар сурталчилгаа, бүх газрын хаяг, пүүс компани, урлаг, дуу хуурын олон хамтлагийн нэр усыг арай ч ингэж харийн хэлээр бичдэггүй, тэгж ч ярьдаггүй байсан. Үүнийг эрүүл ухаантай монгол хүн хэн хүнгүй л мэдэж байгаа. Монгол хэл ийнхүү сэглэгдэн зэрэмдэг хэл болсон явдал манайд бага, дунд сургуулийн сургалтаас улбаатай байна. Бага, дунд сургуулийн монгол хэл, уран зохиолын хичээлийн сурах бичиг, тоо, хими, физик, биологи гэх мэт бүх хичээлийн сурах бичиг, унших ном, хичээлийн хэрэглэгдэхүүнийг яруу сайхан, баялаг үгтэй монгол хэлээр бичиж туурвилгүй, орос болон бусад гадаад хэлнээс таамаг төдий, буруу зөрүү, махчилан орчуулсан модон хэлээр зохиож байгаа юм чинь хүүхэд залууст ямаршуу мэдлэг дадлага эзэмшүүлэх нь тодорхой шүү дээ. Тэгээд тэд нь цаашаа дээд сургуульд орсон шүү болохоороо нөгөө зуун ямаанд жаран ухна гэгчээр бий болсон 170 гаруй их, дээд сургуулийн аль нэгний босгыг яаж ийгээд ар, өврийн хаалгаар, хахууль махуулиар давж эрдэм номын далайд шумбадаг юм болов уу гэтэл аанай л нөгөө буруу зөрүү ярьдаг монгол хэлэн дээр нь бас эрлийз англи хэл, орос хэл бас бус гадаад хэл ороод ирэхээр аль ч учраа олохгүй мунгинадаг бололтой. Шинээр оюутан бологсдын зарим нь сэтгүүлч болохыг зориод, МУИС-ийн сэтгүүл зүйн анги, Радио телевизийн дээд сургууль, мөн сэтгүүлч бэлтгэж төгсгөдөг бусад дээд сургуульд орж суралцсан болоод сэтгүүлчийн мэргэжилтэй гэх диплом нэртэй жонхуутай хавтас өвөртөлж авах боловч монгол хэлний мэдлэг, найруулга зүйн талаархи ур чадвар нь тун маруухан байна даа гэсэн сэтгэгдэл хүмүүст төрдөг юм байна лээ шүү. Монгол хэлийг сэглэж буй нэг хэсэг өвчнийг дор дурдъя. Үүнд:

Бизнесийн нэр томьёо,түүний онцлог

Бизнесийн нэр томьёо нь ихэвчлэн ганц утгыг илтгэсэн сэтгэлийн хөдөлгөөн илэрхийлдэггүй бөгөөд зөвхөн тусгай салбаруудад л хэрэглэгддэг. Дараах 3 онцлог шинжийг мэдэх шаардлагатай.

Ø Хам сэдэвтэй холбогдох шинж,
Ø Үгийн дотоод хэлбэр,үүргийн шинж,
Ø Олон улсын шинжтэй бол зээлдмэл үг хэллэгийн шинж.

Бизнесийн англи хэл нь тогтмол үг хэллэгтэй байдаг. Энэ нь үндсэн үг хэллэг, илэрхийлсэн үг хэллэг гэсэн 2 шинжит хэсэгт хуваагдана.